Bursa'nın Endüstri Mirası için Bir Kültürel Rota Önerisi: Elektrik Santrali ve Trafolar

Modern mimari eserlere gezileri özendirmek amacıyla “modern geziler”in gezi yazısı formatını “aradığımız” bu yazı dizisine modern eserleri kentin diğer tarihi katmanlarıyla beraber yorumlayarak anlattığı metniyle yeni bir soluk katıyor. Elif Acar’a katkısı için teşekkür ediyor, modern gezilerini paylaşmak ve modern mimari eserlere gezileri özendirmek isteyen okuyucuları yazı dizisine katkıda bulunmaya davet ediyoruz. Önerileriniz olursa (figenkivilcim@gmail.com) mail adresinden haberleşebiliriz. İyi okumalar. 

Bölüm Editörü: Prof. Dr. Figen Kıvılcım Çorakbaş
Bursa Uludağ Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Mimarlık Bölümü

Bir varmış bir yokmuş. Gel zaman git zaman, Bursa’da zaman hep bir şeyleri değiştirmiş, her bir zaman kendinden bir iz bırakmış. Gelin günümüz Bursa’sında bu izlerden birkaçıyla “Bursa’da Zaman” yolculuğuna çıkalım.

Tarihi M.Ö. 5000’li yıllara kadar dayanan bir kentteyiz. Bursa, tarih içinde Bithynia Krallığı, Roma ve Bizans İmparatorlukları egemenliğinde kalmıştır. 1326 yılından itibaren Osmanlı Devleti yönetimine girmiş, çevre illeri ile birlikte Bursa Hüdavendigar Vilayeti olarak Bursa merkezden yönetilmiştir. Bizans Dönemi sonuna kadar hisar içine yerleşmiş bir kale kent iken Osmanlı Devleti’nin ilk başkenti olduktan sonra kent, sur dışına yayılarak büyümüş ekonomik, kentsel ve mimari açıdan gelişmeye başlamış ve 14.-16. yüzyıllarda ipek ticaretinin merkezlerinden biri haline gelmiştir (Bursa Alan Başkanlığı, 2014). Osmanlı Dönemi’nde birçok alanda olduğu gibi kent ve mimarlık alanındaki modernleşme de Tanzimat sonrası Osmanlı Dönemi ve Cumhuriyet dönemlerinde başlamıştır. Diğer Anadolu kentlerinde olduğu gibi Bursa’da da 19. yüzyılın ikinci yarısında yeni caddeler açılmış, yollar genişletilmiş, ayrıca, belediye, hükümet konağı, hastane, askeri ve sivil okullar, oteller, ipek fabrikaları gibi yeni yapı türleri kent peyzajı içinde yerini almıştır (Batkan, 1996; Dostoğlu 2002; 2011; Durak ve Vural Arslan, 2011; Çakıcı, 2015).

Bursa tarihi kent merkezi, Erken Osmanlı Dönemi mimari eserleri barındırmasının yanı sıra, hem 19. yüzyılda hem de Cumhuriyet Dönemi’nde, kentin modernleşme sürecinde inşa edilen ve yapıldıkları dönemin mimari, kentsel, ekonomik anlayışını temsil eden kültür varlıklarına ev sahipliği yapmaktadır. Kentin Erken Osmanlı Dönemi eserleri olan Hanlar Bölgesi, Sultan Külliyeleri ve Cumalıkızık Köyü 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Günümüzde kentte yerli ve yabancı turistlerce en çok ziyaret edilen yerler bu Dünya Mirası alanlarıdır. Oysa, Bursa tarihi kent merkezi her ne kadar Osmanlı başkenti olarak ön plana çıksa da çok katmanlı bir kentsel ve mimari dokuya sahiptir. Kent, zaman içinde tıpkı Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Bursa’da Zaman” şiirinde söylediği “Billur bir avize Bursa’da zaman” ifadesinin mekansal ögelerini temsil etmektedir. Bursa’nın bu “billur avize”sinin parçalarından biri de kentteki endüstri mirası örnekleridir.

19. yüzyıl sonunda yapılan, 20. yüzyılda gelişen ipek fabrikaları, yine Cumhuriyet Dönemi ekonomi politikalarının ve modern mimarlık anlayışının temsilcisi ipek ve dokuma fabrikaları kentin önemli endüstri mirası örnekleridir. Tarihi kent merkezinde, Atatürk Caddesi-Setbaşı Caddesi aksında sıralanmış ve Osmanlı Dönemi anıtları ile bir arada bulunan, kentin çok katmanlı kentsel dokusunu oluşturan ve günümüzde halen kullanımda olan Kent Müzesi (eski Adliye ve Defterdarlık binaları), Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu (eski Halkevi), Tayyare Kültür Merkezi, Yapı Kredi Bankası, İş Bankası, Setbaşı Vergi Dairesi, eski Şark Otel (günümüzde kafe) binaları bulunmaktadır. Hanlar Bölgesi içinde yer alan Eski Hal Binası, Altıparmak bölgesinde Kaymakamlık ve Emniyet Müdürlüğü (eski Haşim İşcan İlkokulu), Merinos yerleşkesi, Kültürpark ve barındırdığı bazı yapılar kentin yönetim, kültür, ticaret, üretim işlevli modern yapılarıdır (Acar Bilgin ve Kaymaz, 2019). Kamusal yapıların yanı sıra, ilk modern apartmanlar 1950’lerde Setbaşı Mahallesi’nde inşa edilmiştir (Kaprol, 2000). Günümüze ulaşanlar dışında zaman içinde İpek-İş Fabrikası, Merkez Bankası, Atatürk Stadyumu, Atatürk Spor Salonu gibi çok sayıda modern mimarlık mirası örneği yapılar çeşitli nedenlerle yıkılmış ve “Bursa’da Zaman”ın bazı izleri maalesef yitirilmiştir.

Kentin özellikle Dünya Miras Alanları’nı gezerken veya tarihi kent merkezinin herhangi bir noktasında karşılaşabileceğimiz, görünce mimarisi ile dikkatimizi çeken ve kendisini fark edip görenlerde ne olduklarına dair merak uyandıran “küçük sürprizler” bulunmaktadır. Bunlar, kentin elektrikle aydınlatılmasının tarihine ışık tutan modern mimarlık mirası örneği trafo yapılarıdır. Bir de trafolara gelen enerjinin kaynağı Elektrik Santrali binası var. 

Gezi rotamızda keşfe başlamadan önce bu yapıların tarihi ve mimarisine değinmekte fayda var.

Elektrik Santrali ve Trafolar Bize Kentin Hangi Zamanından Hangi Öyküyü Anlatıyorlar? 

Bursa’da elektrik enerjisi üretimi için girişimler ilk olarak 20. yüzyılın başında Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde başlamıştır. 1927 tarihli Bursa Vilayeti Salnamesi’ne göre, Bursa’nın elektrikle aydınlatılması ve tramvay işletilmesi için 1906 yılında imtiyaz sahibi olan Bursa Belediyesi’ne imtiyaz verilmişse de belediye bu imtiyazın devri için 1906, 1911 ve 1916 yıllarında çeşitli girişimlerde olmuş fakat ülkenin o dönemki ekonomik durumu, Birinci Dünya Savaşı vb. nedenlerle Nafia Nezareti (Bayındırlık Bakanlığı) tarafından iptal edilmiş ve yapılan sözleşmeler feshedilmiştir (Ceyhan, 1999).

Birinci Dünya Savaşı bittikten sonra “Bursa Osmanlı Anonim Elektrik Şirketi”nin imtiyaz hakkı yeniden gündeme gelmiş, şirket yetkilisi Mösyö Kostan Lode ile yeni bir sözleşme imzalanmıştır. Şirketin adı da “Bursa Cer, Tenvir ve Kuvve-i Muharrikiye-i Elektrikiye Türk Anonim Şirketi” olarak değiştirilmiştir. Şirket 17 Şubat 1924’te işe başlamış ve elektrik gücü üretim merkezi, tramvay depoları ve tamirhaneden oluşan üç kısımlık fabrika kurulmuştur (Akkılıç, 2002). Bu şirket tramvay imtiyazına da sahip olmasına rağmen dokuz hattan oluşacak tramvay projesi gerçekleştirilememiş, elektrik motorları, şebeke ve trafo binaları yapılmıştır. Santral, İtalyan “Franko Tozo” şirketinin dizel motorları ve Fransız “fiu-Lil” fabrikasının alternatörleri ile donatılmıştır. Üretilen elektrik şehrin çeşitli mahallelerine yapılan 12 adet trafo merkezine yer altı kablolarıyla taşınmış, bu trafolarda voltajı düşürülerek tüketiciye verilmiştir. 1924 yılında yapımına başlanan Elektrik Santrali, motorlar ve makine aksamının yurt dışından ithali ve montajı ile beraber 1926 yılında tamamlanmıştır (Ceyhan, 1999).

Santral ve trafoların yapım sürecine dair yazılı belgeler ve yapıların Fransız “Omnium D’entreprises” adlı şirket tarafından hazırlanan özgün projesi Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı bünyesindeki Cumhuriyet Arşivi’nde yer almaktadır ve bunların bir kısmı Karabağ (2020) ile Tupal Yeke’nin (2023) ilgili akademik çalışmalarında yayınlanmıştır. Yapının özgün projesine göre haline göre elektrik santrali binasının yüksek olan kısmı 12 metre yüksekliğinde tek hacim olarak, alçak olan kısmı ise 3 katlı olarak tasarlanmıştır (Resim 1, 2, 3 ve 4). Binaya güney cephesinden girilmektedir. Ana binanın batı cephesine bitişik inşa edilen kütlenin de özgün projelerde tek katlı pompa bölümü olarak inşa edildiği görülmektedir. Projede yer alan depo ve atölye binaları günümüze ulaşmamıştır (B.K.V.K.B.K. Arşivi). 

“Bursa Cer, Tenvir ve Kuvve-i Muharrikiye-i  Elektrikiye Türk Anonim Şirketi” 1939 yılında Nafia Vekaleti tarafından satın alınarak Bursa’nın elektrik üretim ve dağıtım tesisleri kamulaştırılmıştır. Bursa’nın ilk elektrik santrali 1970’e kadar kullanılmış, 1973 yılında dinamo ve motorları Kastamonu’nun Erciş ilçesine götürülmüştür (Ceyhan 1999). 1973’ten sonra santral işlevini kaybeden binanın tek hacim olan ksımının içine yeni bir betonarme strüktür eklenerek 4 katlı hale getirilmiş, binanın ortasına kare şeklinde bir giriş holü ve galeri boşluğu oluşturulmuş, buradaki merdivenlerden üst katlara çıkış sağlanmıştır. Bu bölüm ile mevcut 3 katlı bölümle merdivenler aracılığıyla birbirine bağlanmıştır. Her katta batı cephesinde ıslak hacimler düzenlenmiştir. Batıdaki yüksekliği az olan kütlenin içine de betonarme döşeme eklenerek 2 katlı hale getirilmiştir (B.K.V.K.B.K. Arşivi). Yapının pencerelerindeki özgün demir doğramalar 2006 yılında değiştirilmiştir. Bu değişim cephenin özgünlüğünü olumsuz etkilemiştir. Santral binasının 2012 yılında geçirdiği son restorasyonda yapının iç mekânındaki merdivenler değiştirilmiş, galeri boşluğuna asansör eklenmiş, cephedeki niteliksiz ekler kaldırılmış, ana giriş kapısı önüne cam rüzgarlık eklenmiştir. Zaman içinde mülkiyeti farklı kamu kurumlarına (TEK, TEDAŞ) ve daha sonra özel kuruluşlara (UEDAŞ) devredilmiş olan santral binası günümüzde CLK Uludağ Elektrik Holding tarafından genel müdürlük binası olarak kullanılmaktadır (Acar Bilgin, 2015).

Elektrik Santrali ile beraber kentin o dönemki mahallerine elektrik dağıtmak için 12 adet trafo inşa edilmiştir. Cumhuriyet Arşivi’nde yer alan eski haritada trafoların konumları gösterilmiştir (Resim 5). 12 trafodan günümüze ulaşan 8 tanesinin 6’sı anıtsal yapı olarak tescillidir (B.K.V.K.B.K. Arşivi). Trafolardan 4 tanesi yeni teknolojilerle donatılarak trafo olarak kullanılmaya devam etmektedir.

Elektrik Santrali ve Trafoların Mimarisi

Elektrik Santrali binası Bursa’nın Osmangazi ilçesi Merinos Kavşağı yakınında, Ulubatlı Hasan Bulvarı üzerinde yer almaktadır. Kuzeyinde Merinos Parkı ve Merinos Atatürk Kongre ve Kültür Merkezi (eski Merinos Dokuma Fabrikası), batısında yakın zamanda yıkılan İpek-İş Fabrikası ve Atatürk Stadyumu binalarının da bulunduğu Kültürpark, doğusunda Merinos Pazar alanı ve güneyinde Altıparmak Mahallesi bulunmaktadır (Şekil 6 ve 7).

Binanın ana giriş kapısı cepheden 125 cm içeri çekilmiştir. Sivri kemerli kapının iki yanında sivri kemerli ikişer adet pencere bulunmaktadır. Betonarme sistemde inşa edilen binanın kiriş ve kolonları dış cepheden okunabilmektedir. Binanın ana giriş kapısı cepheden 125 cm içeri çekilmiştir. Dış cephe düzenlemesinde farklılıklar bulunmaktadır. 3 katlı bölümün betonarme kiriş ve kolonları dış cepheden okunabilmektedir, bu bölüm ilk yapıldığında da 3 katlı olarak yapılmıştır. 4 katlı batı bölümünde ise dış cephede sadece kolonlar okunabilmektedir. Cephede farklı boyutlarda dikdörtgen pencereler bulunmaktadır, her iki kütlenin de son kat pencereleri sivri kemerlidir. Bursa’nın ilk elektrik santrali olma özelliğine sahip yapı, Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığı örneklerinden biridir. Cumhuriyet’in modernleşme sürecinin bir tanığı olan yapı betonarme sistemle inşa edilmiş, geniş saçakları, küçük bölmelere ayrılmış geniş açıklıklı demir doğramalı pencereleri ile dönemin fabrika yapılarının mimari özelliklerini göstermektedir. Santral binasının en üst kottaki sivri kemerli pencereleri Osmanlı Dönemi anıtsal mimarisine de referans vermektedir (Acar Bilgin, 2015).

Trafolar tuğla yığma tekniğinde inşa edilmiş, cephesi çimento sıvalıdır. Cephelerin ve kule kısmının köşe bölümlerinde sıvalar düz yüzeyli iken, orta bölümler kenarlardan içeri çekilerek yapılan edelputz sıva ile cepheye hareket katılmıştır. Cephede küçük bir pencere boşluğu açılarak mazgal takılmış, havalandırma sağlanmıştır.  Trafonun sivri kemerli kapı boşluğuna sıvayla söve yapılmıştır. Demir kapı çift kanatlıdır. Trafonun çatısı düz, kulenin çatısı ise eğrisel hatlı topuz çatıdır. Kuleden çıkan kablo bağlantıları kesilmiştir. Trafoların bazıları mekânsal olarak günümüzde de işlevini sürdürmektedir. Santral ile birlikte inşa edilen trafolardan günümüze ulaşan 8 tanesinin adresi, güncel işlevi ve görselleri içeren bilgiler Tablo 1’de gösterilmiştir.

Elektrik Santrali ve trafoların mimarisi hakkında bilgilendikten sonra şimdi bu yapıları kentin Dünya Mirası Alanları ve diğer odak noktaları ile birlikte gezmeye başlayabiliriz…

“Gözden Kaçan” Endüstri Mirası için bir Kültürel Rota Önerisi

Gezi rotasını anlatmadan önce endüstri mirası ve kültürel rota kavramlarına kısaca değinelim.

“Endüstri mirası, sanayi kültürünün tarihsel, teknolojik, sosyal, mimari veya bilimsel değere sahip kalıntılarından oluşur” (TICCIH, 2003). Endüstri mirası, işlevini yitirmiş ve kültürel değeri olan fabrika binaları ve yerleşkelerinde bulunan diğer yapı türleri ile teknolojik olarak eskimiş ve bir dönemin üretim biçimini temsil eden ve teknolojik değeri olan üretim araçları olarak tanımlanabilir. Endüstri mirası kavramı, sadece yapı ve araçları değil üretimin gerçekleştiği tüm yerleşkeyi ve üretimin bir parçası olan peyzajı da kapsamaktadır.

Kültürel rota kavramı ise, günümüzde yaratılmış veya tarihin belirli bir döneminde gerçekten kullanılmış; üzerinde kültürel ve/veya doğal miras öğelerini taşıyan ve önemini bu miras sayesinde kazanan; koruma, kırsal kalkınma ve turizmin geliştirilmesi gibi amaçlarla geliştirilebilen; yerel, bölgesel veya ulusal ölçekli bir ulaşım koridoru şeklinde tanımlanmaktadır (ÇEKÜL Vakfı, 2015). 

Bu bölümde, Bursa’nın elektrikle ilgili endüstri mirası örneklerinin, kentin turizm açısından odak noktası sayılan yerleri/mekanları, özellikle de Dünya Miras Alanları ile yakınlığı dikkate alınarak bir gezi rotası önerilmiştir (Resim 8). Böylece, kentin en bilinen anıtlarını görmeye giden yerel halk ve turistlerin “gözden kaçan” bu kültür varlıkları hakkında farkındalıklarının arttırılması sağlanabilir. 

Gezimize Bursa’nın 600 yıllık kalbi çarşısında, Hanlar Bölgesi’nde bulunan Bursa Ulucami’den başlıyoruz…

Trafo No-1: Cumhuriyet Caddesi

Ulucami’yi ve doğusundaki Orhan Külliyesi’ni, Kozahan’ı, eski Belediye binasını, hemen karşısında Tayyare Kültür Merkezi’nin aşağısında (kuzeyinde) bulunan Yapı Kredi Bankası’nı gördükten sonra Tuz Pazarı’ndan aşağıya (kuzeye) doğru yürürken eski Hal Binasını geçtikten sonra sokağın Cumhuriyet Caddesi ile birleştiği köşede, Ertuğrul Cami yanındaki trafo yapısı ile karşılaşıyoruz. Dükkanların tezgahları, tableları, üst örtüleri arasında gözden kaçırılan bir endüstri anıtı…Cumhuriyet Caddesi boyunca doğuya ilerlediğimizde kentin yeni müzelerinden birine, Panorama Bursa 1326 Fetih Müzesi’ni ziyaret edebilirsiniz. Daha sonra Gökdere vadisinden yukarı (güneye) çıkarak Yeşil’e doğru gezimize devam ediyoruz…

Trafo No-2: Yeşil 

Dünya Miras alanarında biri olan Yeşil Külliyesi’ni gezdikten sonra Yeşil Cami’nin bahçesinden aşağı inelim… Bahçeden daha alt kotta kaldığı için camiyi gezerken yine gözden kaçan bir trafo var, atıl durumda kalmış. Bu yapıyı inceledikten sonra Yeşil Caddesi’nden Setbaşı Köprüsü’ne doğru yol alalım…

Trafo No-3: İpekçilik

Setbaşı Köprüsü’nün doğusunda, İpekçilik olarak da anılan mahalledeyiz. Osmanlı Dönemi’nde Rum Mahallesi olarak bilinen İpekçilik Caddesi’ne yöneliyoruz. Bu mahallede hımış yapım tekniğinde inşa edilmiş geleneksel Bursa evlerini görmek hala mümkün. Günümüzde Yıldırım ilçesine bağlı Umurbey Mahallesi, Akyüz Sokak’ta bulunan trafo ile karşışıyoruz. Yerleşim dokusu içinde yer alan bu trafo, yapıldığı dönemde 2-3 katlı geleneksel konutlardan oluşan silüete de ölçek ve oran olarak uyumlu olduğunu hayal edebiliriz, çünkü şimdi silüet çok değişmiş durumda. Köprüyü geçerken Gökdere’yi, vadiyi ve gökyüzünü seyretmeyi unutmayalım… Setbaşı Köprüsü’nün batısında eski Şark Oteli’ni (günümüzde kafe) görüyoruz. Setbaşı Caddesi’nden Atatürk Caddesi’nde yürürken kentin modern mimarlık mirası örneği ilk apartmanlarından birkaçını, Setbaşı Vergi Dairesi’ni gördükten sonra Cumhuriyet Alanı’na ulaşıyor, çevresindeki Kent Müzesi ve Valilik binalarını, Ahmet Vefik Paşa Tiyatrosu’nu ve devamında Atatürk Caddesi üzerinde yürürken Tayyare Kültür Merkezi, İş Bankası, Postane binası, Ziraat Bankası binalarını görüyoruz. 

Yeniden kentin simgesi Ulucami’deyiz. Orhangazi meydanındaki havuzda dinlendikten sonra gezimize Hisar’a doğru yürüyerek devam edelim… Günümüze ulaşmayan trafolardan biri Ulucami’nin güneybatısında, Çakırhamam karşısında yer alıyormuş (Tupal Yeke, 2023).

Trafo No-4: Hisar-Hasta Yurdu Caddesi 

Kent merkezini ve doğusunu gezdik. Şimdi batısına yönelelim. Ulucami’den Bursa Kaleiçi’ne, Hisar’a çıkıyoruz. Surların kuzeydoğusunda yer alan Saltanat Kapı’dan girdikten sonra Dünya Miras Alanı Osmangazi ve Orhangazi Türbeleri’ni geziyoruz. Saat Kulesi, Şehadet Camisi, Kale Sokak’taki ve ara sokaklardaki geleneksel konutları, Osmanlı Dönemi’nin teknik okulu olan bugünkü Tophane Meslek Lisesi, Memleket Hastanesi gördük. Bu bölgede Osmanlı Dönemi’nde Ahmet Vefik Paşa Hastanesi varmış. Hasta Yurdu Caddesi’nden batıya doğru devam edip surlardan/kalekentten dışarı çıkıyor, türbelerin ve 19. Yüzyıl ipek fabrkalarının bulunduğu Muradiye Mahallesi’ne doğru ilerliyoruz. Hisar’dan inerken Hasta Yurdu ve Kaplıca Caddelerinin birleşimindeki keskin virajda yol kenarında bulunan trafoyu bu sefer gözden kaçırmıyoruz. Arkasındaki dağ manzarası ile trafonun bulunduğu konumdan Bursa manzaraları etkileyici…Bu trafo günümüzde etrafı boş olsa da öncesinde etrafında yerleşim olduğu Koruma Kurulu arşivindeki eski fotoğraflardan anlaşılmakta. Maleesef 2018 yılında gerçekleşen küçük bir trafik kazası sonucu bu trafonun bir cephesi yıkılmış (Tupal Yeke, 2023).

Trafo No-5: Muradiye-Kaplıca Caddesi 

Bu trafoyu da gördükten sonra Dünya Miras alanı Muradiye (II. Murat) Külliyesi’ne varıyoruz. Türbelere gelmeden önce Kaplıca Caddesi üzerine parkın karşısında bir trafo daha görüyoruz. Bulunduğu konum itibariyle bu seferki pek de gözden kaçabilecek bir trafo değil. Ayrıca, içindeki yeni jeneratörle işlevini halen sürdürmektedir.

Trafo No-6: Muradiye-Çelik Palas Oteli Karşısı 

Muradiye’den Çekirge Caddesi’ne doğru devam edersek, İtalyan mimar Gulio Mongeri’nin tasarımı Çelik Palas oteli ile yine bir Cumhuriyet Dönemi modern mimarlık mirası örneği olan yeni Çelik Palas Otel ile karşılaşıyoruz. Otelin hemen karşısındaki (kuzeyindeki) yeşil alan içinde gözden kaçan bir trafo yapısı daha karşımıza çıkıyor. Bu trafo da halen kullanılmakta…

Trafo No-7: Çekirge-Hüdavendigar Camisi Yanı

Muradiye Külliyesi’ni gezip Çelik Palas ve çevresini gezdikten sonra Çekirge Meydanı’da doğru devam ediyor, yine bir Dünya Miras alanı olan Hüdavendigar (I. Murat) Külliyesi’ne varıyoruz. Hüdavendigar Camisi’nin güneybatı köşesinde halen aktif olarak kullanılmakta olan ve gözde kaçması mümkün olmayan bir trafo var. Tupal Yeke (2023), trafolarla ilgili akademik çalışmasında bu trafonun camiye çok yakın olduğu için yangın riski oluşturduğunu belirtmiş, işlevinin değiştirilerek bölgenin kültürel ve endüstriyel mirasını tanıtan bir ofise dönüştürülmesi önerilmiştir. Trafonun özgün işlevini devam ettirmek yerine yapıya uygun bir başka işlevle kullanılması riskleri ortadan kaldıracağı gibi her iki dönemin mimarlık mirasının bir arada korunması için uygun bir yöntem olacağı fikrine katılıyorum. Bu külliyeyi ve trafoyu gördükten sonra Çekirge Caddesi’nden geri dönerek kentin ana ulaşım aksına iniyor, Kültürpark boyunca yolumuza devam ediyoruz.

Elektrik Santrali

 Kentin batısındaki kültür varlıklarını ve trafoları gördükten sonra Kültürpark’ın çevresinden dolaşarak kentin ana ulaşım aksı İzmir Yolu’na iniyoruz. Merinos Kavşağı’nda, Kültürpark’ın karşısında Elektrik Santrali binasını görmekteyiz. İlgili kurumdan izin alarak binanın içini gezmek mümkün. Eğer zamanınız varsa yolun karşısında bulunan ve endüstri mirası örneği olan Merinos Parkı ile içindeki fuar merkezi, Tekstil Müzesi, Enerji Müzesi (fabrikanın santral binası) ile diğer müzeleri ve Atatürk Kongre ve Kültür Merkezi’ni de ziyaret edebilirsiniz. Kültürpark ile park içindeki yapıları ve Arkeoloji Müzesini ziyaretimizi, gitmişken Açıkhava Tiyatrosu’da gideceğimiz bir konser veya bir tiyatro ile taçlandıracağımız bir başka güne bırakabiliriz.

Trafo No-8: Altıparmak-Kuruçeşme Mahallesi 

Stadyum Caddesi’nden yukarıya (güneye) doğru çıkıp yine kentin 19. yüzyılda kurulan mahallesine, Altıparmak bölgesine geliyoruz. Osmanlı Dönemi’nde Yahudilik olarak anılan, Altıparmak Caddesi ile surlar arasından kalan Kuruçeşme Mahallesi’ndeyiz. Bu mahallede de yine geleneksel Bursa evleri ile birlikte Rumlardan kalma evleri görmek mümkün. Sakarya Caddesi üzerine yine mevcut konut dokusu içinde köşe parselde inşa edilmiş trafoyu görüyoruz.

Altıparmak Caddesi’nden yukarı (güneye) çıkıp, yine Cumhuriyet Caddesi’ne yönelerek Pirinç Han ve diğer hanları gezerek, ilerliyoruz ve elbette gezimi Kozahan’ın avlusunda çay, kahve içerek tamamlıyoruz. Çay ve kahve kültürümüzün UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsil Listesi’nde yer aldığını da hatırlayalım…

Bitirirken

Bursa Elektrik Santrali binası ve trafoların tasarım ve yapım süreci öyküsünün arka planında kentin o dönemki büyüklüğünü, nerelerde yerleşim olduğunu, santral ve fabrikaların kentin o günkü haline göre “kentin dışında/çeperinde” yer aldığını, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde ve Cumhuriyet’in ilk yıllarında devletin ekonomik durumunu nedeniyle devletin yabancı şirketler ortaklık yaparak yapı üretimi sürecine katılabildiğini görebiliriz.

Ayrıca, 20. yüzyıl boyunca Elektrik Santrali’nin farklı kamu ve özel kuruluşlara devri de yine devletin ekonomi tarihine, yapıların zamanla işlevsiz kalması da aydınlatma teknolojisindeki gelişmelerin mekâna yansımasına ışık tutmaktadır. Kentsel mekânda gördümüz kültür varlıkları, somut miras/mimari anıt olmanın ötesinde somut olmayan değerleri ve inşa edildikleri dönemin temsilcileri olmaları bakımından birer öykü kitabı gibidirler.

Böylece, Bursa’nın tarihi yerlerini gezerken, Bursa kentsel peyzajında yerini almış elektrikle ilgili endüstri mirası örneklerini hem gözden kaçırmadan gezmiş olduk hem de bize anlattıkları öyküyü okumuş olduk.

Bu gezi yazısı kapsamında Santral binası ve günümüze ulaşan trafolar ele alınmıştır. Günümüzde yerinde olmayan trafoların bulundukları konumlara bilgilendirme panosu vb. araçlarla veya dijital teknolojilerin kullanımı ile yerinde sunumlar da yapılarak bu ve başka gezi rotalarına “yitirilen endüstri mirası” olarak dahil edilebilirler.

Baktığımızı derinlemesine gördüğümüz, gördüğümüzü merak ettiğimiz, merak ettiğimizi araştırıp öğrenmeye devam ettiğimiz, yaşadığımız kentle daha derin bağ kurabileceğimiz ve kentin bu çok katmanlı kültürel dokusunun farkına varabileceğimiz nice geziler yapmak üzere.

NOTLAR VE REFERANSLAR:

• Acar Bilgin, E. (2015). Bursa Elektrik Santrali ve Trafolar. DOCOMOMO Türkiye, Türkiye Mimarlığında Modernizmin Yerel Açılımları XI. Poster Sunuşları Özet Kitabı (s. 48) içinde, Bolu.
• Akkılıç, Y. (2002). Bursa Ansiklopedisi, Cilt: 4. Burdef Yayınları, İstanbul.
• Batkan, Ö. (1996). Bursa Kentsel Gelişim ve Planlama Süreci. E. Yenal (Ed.), Bir Masaldı Bursa, (s.247-259) Yapı Kredi Yayınları.
• Bursa Alan Başkanlığı. (2014). “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu, UNESCO Dünya Mirası Adaylık Dosyası”. https://alanbaskanligi.bursa.bel.tr/yetiskinlere-yonelik/ (Erişim tarihi: 01.11.2024)
• Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu (B.K.V.K.B.K.) Arşivi. Trafolar Dosya No: 16.00.2976 ve Elektrik Santrali Dosya No: 16.00.1738.
• Bursa Büyükşehir Belediyesi Arşivi. 1939 tarihli Bursa haritası.
• Ceyhan, M. (1999). “Bursa’da Elektriğin Tarihçesi”. Bursa Defteri, 2:109-115.
• Çakıcı, S. (2015). An assessment on conservation activities in Bursa, focusing on conservation council decisions 1955-2012 [Yayınlanmamış doktora tezi]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
• ÇEKÜL Vakfı. (2015). Kültür Rotaları Planlama Rehberi. ÇEKÜL Vakfı-Tarihi Kentler Birliği Yayınları.
• Dostoğlu, N. (2002). An Analysis of the 20th Century Architectural Heritage in Bursa. ICOMOS Turkey International Symposium on Conservation of the 20th Century Architectural and Industrial Heritage Bildiriler Kitabı içinde, İstanbul.
• Dostoğlu, N. (2011). Bursa Örnekleri Üzerinden Cumhuriyet Mirasının Değerlendirilmesi. Cumhuriyetin Mimarlık Mirası Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde, Ankara.
• Durak, S. and Vural Arslan, T. (2011). Geleneksel Osmanlı Kentinden Modern Cumhuriyet Kentine Bursa’da İdari Yapılar. N. Dostoğlu ve H. Dostoğlu (Ed.), Bursa Kültür Varlıkları Envanteri Anıtsal Eserler, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
• Elif ACAR, Kişisel Fotoğraf Arşivi
• Kaprol, T. (2000). Bursa’da 1930-1950 Yıllarında İnşa Edilmiş Konutların Cephe Özelliklerinin Değerlendirilmesinde Tipolojik Bir Yöntem Denemesi [Yayınlanmamış doktora tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
• Karabağ, H. 2020. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bursa’da Elektriğin Tarihi (1906–1939). Gaye Kitabevi, Bursa.
• TICCIH. (2013). “The Nizhny Tagil Charter for the Industrial Heritage.” TICCIH-The International Committee for the Conservation of Industrial Heritage [Uluslararası Endüstri Mirasını Koruma Komitesi]. https://ticcih.org/about/charter/ (Erişim Tarihi: 03.10.2024)
• Tupal Yeke, S. (2023). Historical electrical transformers in Bursa and the conservation of electrical industrial heritage, Journal of Architectural Conservation, 29:3, 232-257, DOI: 10.1080/13556207.2023.2181511
• Yandex Harita. (2024). Yandex Harita uydu görüntüsü. https://yandex.com.tr/harita/11504/bursa/hybrid/?ll=29.081734%2C40.180546&z=15 (Erişim Tarihi: 03.10.2024)