Tehdit Altındaki Modern Konut Mirası: Ataköy I.-II. Kısımlar (1957-1964)

1926 yılında kurulan T. Emlak Kredi Bankası’nın görevleri, Türkiye’deki konut ve yapı malzemesi sorunlarına çözüm sağlamak amacıyla 1946’da yeni bir yasayla düzenlenir (3, 4, 5): Banka, “yurtta yapı ve onarma işleri ve bilhassa meskeni olmayan yurttaşlara ucuz mesken yaptırmak için süresi elli yılı geçmemek üzere arsalarıyla birlikte bina ve yapı ipoteği karşılığında ikrazlarda bulunmak ve kredi açmak, bankaya veya başkalarına ait arsalar üzerine bina yapmak, peşin veya ipotek karşılığı taksitle satmak ve yapı ve yapı malzemesi endüstrisi ve ticareti yapmak, ortaklıkları kurmak ve kurulmuş olanlara ortak olmakla” görevlendirilir. 1954’te Tapu Kanunu’nda yapılan düzenleme ile kat irtifakı hakkının tanınması ve 1958’de İmar ve İskan Bakanlığı’nın kuruluşunun ardından T. Emlak Kredi Bankası’nın ilk çok birimli ve yüksek katlı apartman bloklarından oluşan, kendi mevzi imar planları ve altyapısına sahip ve belediyeden planlama, finansman veya inşaat desteği almayan projeleri, kuzey gelişme koridorundaki Levent IV. Kısım (1954-1956, 373 birim), Tarihi Yarımada’daki Atatürk Bulvarı Blok Apartmanı (1954-1956, 94 birim) ve batı gelişim koridorundaki Ataköy I-II. Kısımların (1957-1964, 1514 birim) yapımı başlar. Böylece “bahçe şehirler” yerini, farklı yükseklik ve yoğunlukta ancak birlikte planlanmış bloklardan oluşan “yeni şehirler” ile tüm işlevlerin tek bir blokta çözüldüğü “megabloklara” bırakır. Arû’nun Levent IV. Kısım tasarımı “yeni şehir” modelinin Türkiye’deki ilk örneği ve 11 katlı A Blok, yapıldığı dönemde ülkenin en yüksek konut bloğudur [3]. 1964’te Ataköy’deki 13 katlı A, K ve R blokları ülkenin en yüksek konutları olur.

Ataköy Projesi, T. Emlak Kredi Bankası’nın Bakırköy ile Yeşilyurt arasında, Marmara kıyısında ve havalimanına yakın mesafede yer alan yak. 375 ha büyüklüğünde bir arsayı 1955’te satın almasıyla başlar (6). Aynı yıllarda alanı kente bağlayan Sirkeci-Florya Sahilyolu, E5 Otoyolu ve Sirkeci-Florya demiryolunun elektrifikasyonun tamamlanması projeyi destekler (7). Düzenlenen uluslararası kentsel ve mimari proje yarışması sonuçsuz kalır ve jüri beğenilen projelerin bir sentezini oluşturmayı önerir. Kentsel planlama ve mimari tasarım projeleri, Ertuğrul Menteşe yönetiminde ve Luigi Piccinato danışmanlığında 1956’da alanda kurulan Baruthane Proje Bürosu tarafından gerçekleştirilir. Büro elemanları arasında mimarlar Tuğrul Akçura, Ümit Asutay, Firuzan Baytop, Erdoğan Biricik, Ercümend Bigat, Erhan Eran, Nejat Erem, Ergün Ersöz, Muhteşem Giray, Şevket Koç, Eyüp Kömürcüoğlu, Bedri Kökten, Hamdi Şensoy Yümnü Tayfun ve Lütfi Topçubaşı; inşaat mühendisleri Durak Çorbacıoğlu, Şadi Dinççağ, Nüvit Numanoğlu, Ahmet Pekelmen ve Alexandr Simohin ile elektrik mühendisi Mehmet İnan sayılabilir (8, 9) (Resim 1). İdareciler arasında ise dönemin banka genel müdürleri Fikret Aktekin ve Medeni Berk, TİMLO genel müdürü Nezih Tümay ile bakanlık ve diğer idarelerdeki görevleri tam olarak bilinmeyen mimar Nihat Ülken, Hayri Seçkin ve Nihat Tuygan anılabilir.

1957 yılında projenin ilk tesisi Ataköy Plajı tamamlanır (10). Bunu moteller (11) ve kampingler (12) izler; bölgedeki Baruthane yapıları yeniden işlevlendirerek kullanılır (13). 1970’lerde artan deniz kirliliği sonucu işlevini yitiren plaj, 1986-1988’de Hayati Tabanlıoğlu tarafından tasarlanarak banka tarafından inşa edilen ve alışveriş merkezi, yat limanı, oteller vb. ticaret birimlerinden oluşan Ataköy Turizm Kompleksi için yıkılır; Galleria Alışveriş Merkezi, bu yapı tipinin Türkiye’deki ilk örneğidir (8).

Turistik tesislere verilen öncelik Ataköy’de yeni ve planlı bir uydu-kent/sayfiye yerleşimi kurulduğunu göstermektedir. Planlama bakımından, artık bankanın alamet-i farikası haline gelen, “yeni şehir” ilkesine uygun, tüm altyapı ve donatıları yatırımcı tarafından inşa edilerek ilgili idarelere devredilen ve yapıların ayak bastığı arsalar dışında kalan ortak alanları belediye denetimine bırakılan yaklaşım izlenir. Başta 53 bin nüfus için 10 mahalle olarak hazırlanan plan (14) (Resim 2), izleyen proje süreçlerinde değişikliğe uğrar, sadece plaj, moteller ve I-II. Kısımlar bu plana uygun olarak inşa edilir; III-XI. Kısımlar daha sonra projelendirilerek, 2000 yılı öncesinde tamamlanır. Arsası boş kalan VI. Kısım ise, bankanın 2001’de kapanmasının ardından farklı ve uyumsuz bir proje olarak inşa edilir.

I. Kısım (1957-1962) 3-13 katlı 52 blokta 662 konut biriminden, II. Kısım (1959-1964) ise 2-12 katlı 38 blokta 852 konut biriminden oluşmuştur. Toplam 16 farklı daire tipinin düzenleri 2+1 – 7+1, büyüklükleri ise 93-248 m2 arasında değişmektedir (Resim 3) (14, 15). Tüm altyapı ve donatıları dahil her detayında modern planlama ve tasarım ilkelerini yansıtan farklı büyüklükte fakat benzer mimari dile sahip yapılar geniş yeşil alanlar içine yerleştirilmiştir. Serbest planlar, aydınlık mekanlar, büyük pencereler, ayaklar üzerinde yükseltilmiş yapılar, ortak kullanıma açık düz teras çatılar ve pastel tonlar arasında canlı renkler kullanan cephe düzenleri modernizmin mimari kalıplarını izlemektedir. 1964-1965 yıllarında inşa edilen M. Giray’ın Ataköy II. Kısım İlkokulu da çocuklar için özel olarak tasarlanmış mekânlarıyla, yine modern bir yaklaşım yansıtmaktadır (Resim 4) (16, 17).

1960 sonrası oluşan siyasi ortamda Levent ve Ataköy projeleri, sosyal konut niteliği taşımadığı ve orta-üst sınıflara konut edindirdiği için eleştirilmiştir. Ataköy ağırlıklı olarak bugün de aynı kullanıcı profilini korumaktadır. Ancak bir Kamu İktisadi Teşekkülü olan bankanın, kendi sermayesiyle çalıştığı, maliyetleri indirgemek için malzeme ithali ve inşaatları kendisi yaparken kaliteden ödün vermediği için kâr sınırlarının düşük olduğu ve projelerden kazanç sağlamadığı takdirde iflas edebileceği unutulmamalıdır. Kaldı ki bu projelerden elde edilen kar, bankanın başka sosyal konut üretimlerini desteklemiştir (4, 18, 19). Ataköy Projesi, II. Dünya Savaşı sonrası Türkiye mimarlığında bütüncül planlama, iç ve dış mekan kalitesi, malzeme ve uygulama bakımından öne çıkmakta, baskın modern mimarlık dili, batılı modellere uyumlu ulusal politikalar ve sosyal hayat tarzlarıyla çakışmaktadır. Günümüzde halen mimari ve toplumsal seçkinliğini koruyan Ataköy’de (Resim 5), yükselen rant eskiyen konutların hızla güncellenmesine ve özgün mimari tasarım ve elemanların yenilenmesine yol açmakta, deprem riski ise İstanbul’un diğer bölgelerinde olduğu gibi kentsel dönüşümü gündeme getirmektedir.

Ataköy II. Kısım İlkokulu, docomomo_Türkiye Ulusal Çalışma Grubunun başvurusu üzerine, 2006’da tescillenmiş (20) ve 2010 yılında İSMEP tarafından docomomo_Türkiye’ye danışılarak hazırlanan rölöve, restorasyon ve güçlendirme projeleriyle onarılmıştır. Koruma bilincini geliştirmek amacıyla I. Uluslararası docomomo Çalıştayı 2006’da İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin desteğiyle ve 100’ün üzerinde uzman katılımcıyla Ataköy I-II. Kısımlarda gerçekleştirilmiştir (21).

Levent I-IV. Kısımlar 2008’de, Türkiye’nin “ilk toplu konut örneklerinden biri olmaları, planlama düzeni ve modeli açısından daha sonra yapılan çalışmalara örnek oluşturmaları, yapıların mimari ve yapısal özelliklerinin bilinçli olarak sade ve gösterişsiz seçilmiş olmaları nedeniyle oluşan belirgin karakterleri, günümüzde artık kullanılmayan bir yapım sistemi ile gerçekleştirilmiş olmaları ve kentin bu bölgesinde meydana gelen gelişme çerçevesinde bozulma ve niteliklerini kaybetme riski altında bulunmaları ve gerek mimari gerekse planlama açısından bütünlük, süreklilik ve niteliklerini hale devam ettirmeleri” gerekçeleriyle “kentsel sit alanı” ilan edilirken (22), Ataköy I-II. Kısımlar ve turistik tesisler için 2009’da ve 2022’de yapılan benzer başvurular ise, “alanda yer alan toplu konut binalarının 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve ilgili mevzuat kapsamında tek tek ya da bir bütün olarak koruma altına alınmalarını gerektirecek bir niteliğe sahip olmadıkları” gerekçesiyle reddedilmiştir (23). 2009 yılında turistik tesislerin parçası olan A, B ve C Motelleri, banka dinlenme tesisleri ve kamping yıkılmıştır. Bugün yerlerinde farklı konut ve turistik tesis – rezidans projeleri yer almaktadır (Resim 6).

1989’da alanın bir bölümünün “turizm merkezi” ilan edilmesi (24) nedeniyle yapılmakta olan mevzi imar planı değişiklikleri, alanın bütünlüğüne zarar veren yeni yapılara izin verilmesi ve I. Kısım Çarşısının 2022’de yıkılması ile sonuçlanmıştır (Resim 7). 2022’de parsel bazında yapılan bir imar düzenlemesine ilişkin yasal süreçler halen devam etmektedir. Diğer yandan, Galleria Alışveriş Merkezinin üretildiği dönemin geç-modern/post-modern etkilerini ve renklerini yansıtan yalın fakat hareketli mimari dili, geçtiğimiz yıllarda anayol cephesi, girişler ve iç mekana yapılan müdahaleyle daha çağdaş fakat niteliksiz hale getirilmiş, alanda 2012’den itibaren yıkılan ve yeniden inşa edilen bazı tesislerinin ardından bu yapının da yıkılması gündeme gelmiştir.

Çeşitli bloklar için alınan “statik yetersizlik” kararları bozulurken, I. Kısımda yer alan F Blok uzmanlık ve sivil toplum örgütlerinin tüm itiraz ve girişimlerine rağmen Eylül 2024’te yıkılmıştır (Resim 8). Bu süreç tüm blokların yıkılarak yeniden inşa edilmesi tehlikesini beraberinde getirmektedir. Dönemin tanınmış mimarları Eyüp Asım Kömürcüoğlu ve Muhteşem Giray tarafından proje kapsamında tasarlanan F Blok (14), tekil bir örnek olması bakımından da ayrıca değer taşımaktaydı.

Bu gelişmeler üzerine docomomo_Türkiye Ulusal Çalışma Grubu, ICOMOS Türkiye 20. Yüzyıl Mirası Ulusal Bilimsel Komitesi, docomomo_international, Iconic Houses, KORDER Koruma ve Restorasyon Uzmanları Derneği ve Ataköy I. Kısım Koruma ve Güzelleştirme Derneği ulusal ve uluslararası iki imza kampanyası başlatmıştır (25).

Çağının yenilikçi planlama ve mimarlık anlayışı ve ileri yapım teknolojileriyle üretilen Ataköy konut alanının bütünlüğü, günümüzde kentsel dönüşüm adı altında deprem riskini bahane eden rant odaklı tehditler ile karşı karşıyadır. Ataköy I-II. Kısımlardaki konutlara miras değerleri gözetilerek yaklaşılması ve güçlendirilerek dirençli ve sürdürülebilir bir yerleşim olarak geleceğe taşınması Türkiye’nin modern konut mirası açısından büyük önem taşımaktadır.

REFERANSLAR VE NOTLAR:

1. Tekeli, İlhan (1984) “The Social Context of the Development of Architecture in Turkey”, A Modern. Turkish Architecture, Holod, R., Evin, A. (ed), UPenn Press, ABD, s. 9-33.
2. Ayataç, Hatice (2007) “The International Diffusion of Planning Ideas: The Case of Istanbul, Turkey”, Journal of Planning History 6/2, s. 114-137; Yada Akpınar, İpek (2010) “The Making of a Modern Payitaht in Istanbul: Menderes’ Executions After Prost’s Plan”, From the Imperial Capital to the Republican Modern City: Henri Prost's Planning of İstanbul (1936-1951), Bilsel, F. C., Pinon, P. (ed), İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul, s. 167-199; Erdal, Yeşim, Alatlı, H. İlke, Kırbaş, Aslı, Salman, Yıldız (2020) “Kadıköy’ün Genişleyen Sınırları: Koşuyolu”, Betonart 65, s. 6-17.
3. Ayataç, Hatice, Baturayoğlu Yöney, Nilüfer, Türer Başkaya, F. Ayçim (2016) “Türkiye’de Konut Alanlarının Planlanması, Prof. Kemal Ahmet Arû'nun Levent 4. Mahalle Tasarım Yaklaşımı”, Kemal Ahmet Aru / Kentsel Planlama ve Tasarım, Gülersoy, N. Z., Koramaz, T. K. (ed), İTÜ Vakfı, İstanbul, s: 237-274.
4. T. Emlak Kredi Bankası Kuruluş Kanunu, Madde 2, 1946.
5. Baturayoğlu Yöney, Nilüfer, Salman, Yıldız (2010) “Mass Housing Development by a Government Agency and the Politics of Urbanization in Turkey”, International Planning History Society Conference Proceedings: Urban Transformation: Controversies, Contrasts and Challenges, Gülersoy, N. Z., Ayataç, H., Önem, A. B., Koramaz, T. K., Günay, Z., Arslanlı, K. Y., Ayrancı, İ. (ed), İTÜ, İstanbul, c. 1, s. 441-456.
6. Türkiye Cumhuriyetinin Ellinci Yılında Emlak Kredi Bankası, Ankara, 1973.
7. Baturayoğlu Yöney, Nilüfer, Manioğlu, Gülten (2006) “A Late Modern Housing Utopia of the 1950s and 1960s: Ataköy Phases I and II”, Conservation of the 20th Century Architectural and Industrial Heritage, International Symposium, Mazlum, D., Ahunbay, Z., Kahya, Y. (ed), YEM, İstanbul 2006, s. 125-128.
8. Baturayoğlu Yöney, Nilüfer (2018) “Modern Bir Planlama Deneyimi: Ataköy, İstanbul”, Mimar.ist 61, s. 58-68.
9.  Güvenç, Murat, Işık, Oğuz (1999) Emlak Bankası: 1926-1998, İstanbul.
10. “Ataköy Plaj Tesisleri” (1958) Arkitekt 3/292, s. 99-106.
11. Giray, Muhteşem, Tayfun, Yümni (1963) “Ataköy Plaj Motelleri ve Mantar Kabinleri”, Arkitekt 4/313, s. 149-154.
12. Giray, Muhteşem, Baytop, Firüzan (1964) “Ataköy Campingleri”, Arkitekt 1/314, s. 8-10.
13. Kökten, Bedri (1967) “Ataköy 2. Kısım Motelleri”, Arkitekt 3/327, s. 104-107, 127; Kökten, Bedri (1967) “Bir Diskotek”, Arkitekt 3/327, s. 108.
14. Menteşe, Ertuğrul (1958) “Ataköy Sitesi Hakkında Rapor”, Arkitekt 2/291, s. 79-81; “Ataköy Sitesi I. Kısım İnşaatı” (1958) Arkitekt 2/291, s. 61-66.
15. Tanyeli, Uğur, Baturayoğlu Yöney, Nilüfer, Salman, Yıldız, Omay Polat, E. Ebru (2015) İstanbul Mimarlık Rehberi: Modern ve Çağdaş, Batur, A. (ed), TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi, İstanbul.
16. Giray, Muhteşem (1963) “Ataköy’de İki İlkokul Projesi”, Arkitekt 1/310, s. 7-11.
17. Giray, Muhteşem (1967) “Ataköy İkinci Mahalle İlkokulu”, Arkitekt 2/326, s. 58-61.
18. Aru, Kemal Ahmet (1956) “Levend 4. Mahallesi”, Arkitekt 3, s. 140-153.
19. “Türkiye Emlak Kredi Bankası Ataköy Sosyal Konut Uygulaması” (1975) Arkitekt 2/358, s. 53-57.
20. İstanbul I Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 11 Mayıs 2006 tarih ve 14 sayılı kararı.
21. Omay Polat, Ebru, Baturayoğlu Yöney, Nilüfer (2022) “Workshops as a Tool for Education in Modern Heritage Conservation: 1st International docomomo Workshop in Ataköy, İstanbul, 2006”, TÜBA-KED 25, s. 117-132.
22. İstanbul III Numaralı KTVK Bölge Kurulu’nun 13.05.2008 tarih ve 3047 sayılı kararı.
23. 2009’daki ilk başvuru Ataköy I-II. Kısımlar ve Turistik Tesisler için docomomo_Türkiye Ulusal Çalışma Grubu ve Ataköy I. ve II. Kısım Sakinleri Dernekleri tarafından İstanbul I Numaralı KTVK Bölge Kurulu’na, 2022’deki ikinci başvuru ise Ataköy I. Kısım Sakinleri Derneği tarafından docomomo_Türkiye desteğiyle yapılmıştır. TOKİ ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin Ataköy Turistik Tesisleri’nin bulunduğu alana yönelik projeleri sonucu, bölge 05.07.2005 tarih ve 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun kapsamında İstanbul VII Numaralı KTVK Bölge Kurulu’na devredilmiş, bu kurul 23.06.2009 tarih ve 70 sayılı kararında başvuruyu reddetmiştir. İkinci başvuru ise, İstanbul I Numaralı KVK Bölge Kurulu tarafından 05.12.2022 tarihinde, talebin 2009 yılında reddedilmiş olduğu gerekçesiyle, yeniden değerlendirilemeyeceği biçiminde yanıtlanmıştır.
24. Planlama ölçeğine 2864 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu’nun 4957 sayılı kanunda değişik 7. Maddesine göre, Bakanlığın; Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri ve Turizm merkezleri içinde her ölçekteki plan yaptırma, yapma, onaylama yetkisiyle ve Bakanlar Kurulu onayıyla İstanbul içinde belirlenen 21 adet Turizm Merkezinden biri de Ataköy Turizm Merkezi olarak tanımlanmıştır. 13.09.1989 tarih, 20281 sayılı Resmî Gazete’de ilan edilen alan kapsamında Bakırköy 18 Pafta 564 Ada 1 Parsel (17.06.1997) ve 151 Parsel  (14.08.1997)  biçiminde 1/1000 detaylı proje alanları gösterilmiştir. Ataköy Turizm Merkezi sınırları 19.03.1998 tarihli T.B.M.M. 69. birleşiminde genişletilmiştir.
25.  “Ataköy I-II. Kısımlar Modern Mimarlık Mirası Olarak Korunmalıdır”; https://www.change.org/p/atak%C3%B6y-i-ii-kisimlar-modern-mi%CC%87marlik-mi%CC%87rasi-olarak-korunmalidir